Manastiri i 40 Shenjtorëve

Nad Sarandą, miastem na albańskim wybrzeżu Morza Jońskiego, górują ruiny Manastiri i 40 Shenjtorëve, czyli klasztoru Czterdziestu Świętych Męczenników. Wzniesiono go w VI wieku, prawdopodobnie za panowania bizantyjskiego cesarza Justyniana. Przez co najmniej tysiąc lat pozostawał jednym z najważniejszych ośrodków pielgrzymkowych w całym regionie jońskim. To właśnie z niego miasto wzięło swoją nazwę: greckie Agioi Saranta znaczy Czterdziestu Świętych.

Zespół obejmował największą w okolicy bazylikę, herberny dla pielgrzymów, podziemne komnaty, krypty i źródła święconej wody. W podziemiach stało czterdzieści małych kaplic, każda poświęcona jednemu z Czterdziestu Męczenników z Sebasty. Ci męczennicy to żołnierze z początku IV wieku. Według tradycji odmówili złożenia ofiar bogom pogańskim w Sebaste, w dzisiejszej Armenii, więc stanęli nago na zamarzniętym jeziorze. Większość poniosła tam śmierć z wychłodzenia, a opowieść o nich rozprzestrzeniła się w całym wschodnim basenie Morza Śródziemnego. Pielgrzymi ściągali tu z daleka, bo wierzyli, że w podziemiach spoczywają relikwie męczenników. Do komnaty wchodziło się przejściem od północnej strony kościoła, a przez pewien czas bazylika służyła także jako siedziba biskupia.

Do upadku przyczyniły się najpierw podboje osmańskie, a potem bombardowanie w 1944 roku, gdy w ruinach podejrzewano niemiecki garnizon. Po wojnie komunistyczna kampania ateistyczna doprowadziła do dalszej rozbiórki, a wzgórze służyło jako baza wojskowa. Stoją już tylko fragmenty bocznych murów bazyliki. Jedna z komnat zachowała jednak ślady późnoantycznych malowideł: dwie postacie z nimbami trzymają otwarte księgi, a obok biegnie malowana arkada. Na zachodniej i północnej ścianie zewnętrznej przetrwały cztery greckie inskrypcje z imionami darczyńców i modlitwami za ich ochronę. W 1970 roku miejsce ogłoszono zabytkiem kultury, a miejscowi prawosławni wciąż przychodzą tutaj, żeby kłaść kwiaty.