Manastiri i 40 Shenjtorëve

Mbi qytetin e Sarandës ngrihen rrënojat e Manastirit të 40 Shenjtorëve. Ky manastir ortodoks u ngrit në shekullin e gjashtë, me gjasa në kohën e perandorit bizantin Justinian. Për mbi një mijë vjet ai mbeti një qendër e madhe pelegrinazhi në rajonin e Jonit. Në mesjetë emri i tij kaloi te qyteti fqinj, që u bë Saranda e sotme.

Zemra e kompleksit ishte bazilika, më e madhja e llojit në gjithë zonën, me tri dyer të mëdha dhe gjashtë dhoma apsidale. Rreth saj shtriheshin strehët e pelegrinëve, burimet e ujit të shenjtë dhe kriptat. Dyzetë kapele të vogla mbushnin dhomat nëntokësore, nga një për secilin nga Dëshmorët e Sebastes. Këta dëshmorë ishin ushtarë të krishterë të shekullit të katërt që refuzuan t'u flijonin perëndive pagane. Tradita thotë se i detyruan të qëndronin zhvesur mbi një liqen të ngrirë, dhe shumica vdiqën nga të ftohtit. Besimi se reliket e tyre preheshin këtu tërhiqte pelegrinë nga gjithë Mesdheu lindor.

Rënia nisi me pushtimin osman, që i shkaktoi manastirit dëmtime të mëdha. Në vitin 1944, gjatë Luftës së Dytë Botërore, një bombardim që gjnjiskte një garnizon gjerman e shkatërroi rëndë. Epoka komuniste e ktheu në bazë ushtarake, dhe sot, kur ngjiten deri këtu, sheh vetëm pjesët e mureve anësore të bazilikës. Gërmimet e kryera nga 2002 në 2013 nxorrën në dritë monedha, qelq, kocka, metale dhe qeramikë. Katër mbishkrime greke në muret perëndimore dhe veriore ruajnë emrat e dhuruesve dhe lutjet për mbrojtjen e tyre. Njëra nga dhomat apsidale ruan gjurmë pikturash të antikitetit të vonë: dy figura me aureola që mbajnë libra të hapur. Edhe sot besimtarët ortodoksë vijnë këtu dhe lënë lule në nderim të dëshmorëve.