Untere Gaisenbergbastion (Werk XXI)

Aan de zuidkant van de Stuttgarter Straße komen tussen de gebouwen van de Hochschule Ulm zware kalkstenen muren uit de begroeiing. Je staat hier voor wat overblijft van de Untere Gaisenbergbastion, Werk 21 van de Bundesfestung Ulm. Tussen 1843 en 1858 verrees onder leiding van Hauptmann Vogt een gesloten bastion met een wal aan alle vier zijden. Het werk moest de oostflank van de Michelsberg dekken, ingeklemd tussen courtine 20 en courtine 22.

Voor het front lag een droge gracht, daarachter het glooiende glacis dat aanvallers volledig blootstelde. Aan de linker schouder stond een mortierbatterij, en in de spits lag de Bonnetkazemat met een mortier en eigen batterijen. Langs de rechter schouder opende een dubbele caponnière een overdekte weg de gracht in, beschut tegen vijandelijk vuur. In de keel, de achterzijde, stond de grote verdedigingskazerne, en in de wal zaten kruitmagazijnen. In oorlogstijd bood het complex ruimte aan ongeveer 1.867 man. De tweede en vierde compagnie van het Württembergse pionierbataljon 13 waren de eerste bewoners. In 1880 bedekte men de spitsbatterie met aarde en voegde men traversen toe tegen inslagen. Vanaf 1897 volgde het eerste bataljon van infanterieregiment 127. Na de Eerste Wereldoorlog diende het reduit, het binnenwerk, zelfs als woonhuis.

Het grootste keerpunt kwam tussen 1960 en 1966, toen het werk voor de bouw van de universiteit vrijwel volledig moest wijken. Overleefd hebben delen van het frontescarp, de Bonnetkazemat en de hele rechterflank met batterij en caponnière. In die overdekte gang zitten nu een studentencafé en de carnavalsvereniging Ulmer Haglhex. De rechterflank herbergt de ontmoetingsplek Charivari: vestingbouw uit de jaren 1840 is een plek van studentenleven geworden. Bij de medewerkersparkeerplaats naast gebouw H steekt de bovenrand van het escarp, de stenen grachtwand, nog net boven de grond uit. Onder het struikgewas laten de bogen zien wat wortels met kalksteen doen, en waarom zulke muren voortdurende zorg vragen.