Basilica di San Clemente

Basilica di San Clemente we Włoszech zachowuje trzy poziomy budowli, ułożone jeden nad drugim. Na powierzchni widać średniowieczną bazylikę z XII wieku, mozaiką w apsydzie i kolorową posadzką kosmateskową. Wnętrze obejmuje także marmurową przegrodę chórową, ambony, tron biskupi oraz freski z początków renesansu.

Z zakrystii schodzi się do bazyliki z IV wieku, gdzie światło słabnie, a przestrzeń staje się węższa. Ściany zachowały freski z okresu od VIII do XI wieku. Wykopaliska odsłoniły tam monumentalne baptysterium, zakrystię i marmurową posadzkę z VI wieku. Jeszcze niżej znajdują się rzymskie budynki z I wieku, oddzielone niegdyś wąską uliczką. Pod jednym z nich zachowały się podziemna galeria i sklepiona sala, przekształcona pod koniec II wieku w sanktuarium Mitry.

Starożytny kanał ściekowy prowadzi wodę obok najniższych murów. Ziemia zasypała te poziomy, gdy przez stulecia podnosił się poziom ulic. W XIX wieku prior Joseph Mullooly rozpoznał ukryte pomieszczenia, a wykopaliska z lat 1857–1870 odsłoniły wcześniejszą bazylikę. W kościele czci się Klemensa Rzymskiego i Ignacego Antiocheńskiego, a grób Cyryla przypomina o chrześcijaństwie ludów słowiańskich. Pod stopami układają się więc kolejno: kościół średniowieczny, bazylika wczesnochrześcijańska i świat rzymski.