Manastiri i Graçanicës

Na skraju Prisztiny w Kosowie wznosi się monaster Gračanica, jedno z najważniejszych dzieł serbsko-bizantyjskiej architektury sakralnej. Cerkiew fundował król Stefan Uroš II Milutin, jeden z najbardziej wpływowych władców dynastii Nemanjićów. Prace toczyły się w ostatnich miesiącach jego panowania, na początku XIV wieku. Plan cerkwi tworzy podwójnie wpisany krzyż, a jego środkiem jest wielka kopuła oparta na czterech wolnostojących filarach. Wokół niej skupiają się mniejsze kopuły i półkopuły, a trójdzielny obszar ołtarza kończy wydatna środkowa apsyda. Rytmiczne warstwy cegły i kamienia dzielą mury i nadają bryle charakterystyczny deseń. Pod koniec tego samego stulecia dobudowano do cerkwi egzonarteks.

Już w VI wieku stała w tym miejscu trójnawowa bazylika wczesnochrześcijańska z czasów cesarza Justyniana I. Region należał wówczas do rzymskiej prowincji Dardanii, zamieszkanej przez iliryjskich Dardanów, ochrzczonych już w IV wieku. Bazylika z czasem popadła w ruinę, a w XIII wieku wyrosła na jej fundamentach mniejsza świątynia, wiązana z wpływami kupców z Dubrownika. Przy budowie obecnej cerkwi użyto zaś materiału z ruin pobliskiej Ulpiany, miasta wspieranego przez Justyniana. W dolnych warstwach murów do dziś widać rzymskie nagrobki i antyczne inskrypcje.

Wnętrze pokrywają freski z lat 1321 i 1322, powstałe niedługo po ukończeniu budowy i zaliczane do arcydzieł renesansu paleologowskiego. Ściany, kopuły i sklepienia wypełniają sceny z życia Jezusa, Marii i świętych. W narteksie dostrzeżesz portrety Milutina, jego żony Simonidy i matki Hélène d'Anjou, wszyscy w mniszych habitach. Obok ciągnie się malowana genealogia tej dynastii, od Stefana Nemanji aż po samego fundatora. W 2006 roku cerkiew trafiła na listę światowego dziedzictwa UNESCO jako część zespołu średniowiecznych pomników Kosowa. Monaster żyje również dziś: mieszkają w nim serbskie mniszki prawosławne, które odprawiają nabożeństwa, malują ikony i pielęgnują ogród. Ich codzienna praca toczy się pod freskami, które liczą już około siedmiuset lat.